Herdenking bij monument

Vrijdagavond herdacht Nederland de oorlogsslachtoffers en omgekomenen sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog.

Ook in Gorinchem hingen de vlaggen halfstok en vond de herdenking plaats in de Grote kerk, bij het monument Buiten de Waterpoort en voor het eerst dit jaar was er in Theater Peeriscoop een discussie tussen jongeren en ouderen met het thema: Kom in verzet. Wat zou jij doen? Hoe ga je om met agressie?

Het begon met een korte herdenking in de Grote kerk. Hierbij werden speeches gehouden en gedichten voorgelezen. Leerlingen van scholen, vertegenwoordigers van Esther was joods.
Burgemeester Reinie Melissant hield een speech over het thema Verzet: “Over ‘verzet’ valt veel te zeggen”.

Omdat er bij de redactie veel opmerkingen binnen kwamen dat het geluid in de keer nier voor iedereen verstaanbaar was, plaatst Gorkums Nieuws de hele toespraak onder dit artikel, zodat u hem nog eens kunt nalezen.

Na deze herdenking ging men in een stille tocht naar het monument Buiten de Waterpoort, waar zich inmiddels al veel mensen, oud en jong, hadden verzameld. Hierbij werd een rij gevormd door de Gorcumse scouts en hadden 4 scouts zich opgesteld bij het monument.

Na de twee minuten stilte en het zingen van het Wilhelmus, werden kransen en bloemen gelegd.

Aan het einde ging burgemeester Reinie Melissant alle scouts langs om hen te bedanken voor hun aanwezigheid.

Tenslotte konden belangstellenden zich begeven naar theater Peeriscoop, waar Fred Delfgaauw de discussie leidde.

Toespraak burgemeester

Het nationaal Comité 4 en 5 mei heeft voor het jaar 2018 als thema gekozen: ‘Verzet’.

Over ‘verzet’ valt veel te zeggen.
En nee, dan bedoel ik niet het lawaaiprotest van de actiegroep ‘Geen4meivoormij’tegen de wijze waarop wij in Nederland ‘herdenken’ vormgeven. Nog los even van de brede herdenkingsdefinitie van het Comité 4 en 5 mei is het volstrekt respectloos voorbij te gaan aan de wens van miljoenen Nederlanders om via 2 minuten stilte te herdenken. Tegen de actiegroep en hun aanhangers zou ik willen zeggen: ‘Het zijn dan misschien niet uw 2 minuten. Maar wel 2 kostbare minuten voor vele anderen’. Ik heb als burgemeester vandaag dan ook de politie gevraagd vanavond in te grijpen indien deze 2 minuten niet gerespecteerd worden.

Over ‘verzet’ valt veel te zeggen.
Puttend uit de jaarthematekst van Frank van Vree – directeur van het NIOD – kun je concluderen dat verzet geen simpele keuze is. Vanuit het heden bezien, lijkt het allemaal zo logisch, verantwoord en spannend: er is een vijand, je ziet hoe onrechtvaardig de wereld is geworden en je komt in verzet, vol geheime ontmoetingen en dramatische momenten. Waarbij aan het eind van het verhaal het recht zegeviert. Dat is het beeld dat opdoemt in films en romans. Maar de werkelijkheid was vaak minder simpel en spectaculair, of het nu ging om Nederland en Nederlands-Indonesië of andere landen die zuchtten onder oorlog, onderdrukking en geweld.

Uit talloze getuigenissen blijkt dat vele mensen verstrekkende beslissingen namen, zonder dat ze – zeker in de beginperiode – wisten wat de gevolgen zouden zijn. En die konden desastreus zijn. Je kon worden opgepakt of je baan verliezen, maar er konden ook represailles volgen in de vorm van razzia’s. De motieven die mensen hadden om het risico van bestraffing wel te nemen liepen sterk uiteen. Soms stonden mensen op naar aanleiding van een betrekkelijk klein incident, op straat, op het werk, in de winkel. Aan de andere kant stonden degenen die zich lieten inspireren door grootse idealen. Daartussen lag een waaier van mogelijke beweegredenen.

In de naoorlogse herinneringscultuur is die veelheid aan motieven bijna verdwenen achter grote en meeslepende woorden, gebeiteld in monumenten die verhalen over vaderland, God, vrijheid en democratie. Dat zijn abstracte begrippen die soms moeilijk te verbinden zijn met de getuigenissen van mensen die daadwerkelijk tot verzet – groot en klein – overgingen.
In essentie gaat het niet om abstracte waarden. In essentie gaat het om verantwoordelijkheid nemen. Verantwoordelijkheid voor de mensen om je heen. Voor de Joods-Franse filosoof Emmanuel Levinas, die de oorlog overleefde in Duitse krijgsgevangenenschap betekent dit: ‘het gelaat van de Ander’ durven zien. Omgekeerd ziet Levinas het ontwijken van de blik van de medemens als het begin van alle geweld. Anders gezegd: in een samenleving waarin men ophoudt verantwoordelijkheid te nemen voor de ander, is de menselijke waardigheid gedoemd verloren te gaan en is ieder mens overgeleverd aan zichzelf, temidden van willekeur en rechteloosheid. Dit geldt zowel voor gebieden waar oorlog is als voor landen waar vreedzaam wordt samengeleefd.
Deze kijk op verantwoordelijkheid sluit naadloos aan op wat opperrabbijn Jacobs op 28 januari jl. tijdens Holocaust Memorial Day hier in Gorinchem sprak. Hij zei ‘We leren niet van de geschiedenis. Het grote kwaad van wegkijken en onverschilligheid bij onrecht is nog steeds springlevend. Het is de opmaat naar nog grotere vormen van onrecht.’

En dan komt het jaarthema ‘Verzet’ opeens heel dichtbij.

Wat doet u? Wat doe ik? Wat doe jij? Als de waardigheid van de ander in het geding is? En hoe ver strekt mijn verantwoordelijkheid, welke middelen zijn gerechtvaardigd, welke gevolgen, voor mijzelf en voor anderen, vind ik aanvaardbaar?

Op onze zoektocht naar antwoorden kan de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog ons helpen. Juist omdat die oorlog, met al zijn verschrikkingen, in zo veel opzichten nog dicht bij ons staat. Een bezoek aan een museum, het bijwonen van een voorstelling als bijvoorbeeld ‘Esther was Joods’, het lezen van boeken… Maar dat is niet voldoende. Waar het om draait is na te denken over de wereld van toen en de wereld van nu. En dan over te gaan tot zelfonderzoek. Met als belangrijkste vraag: in hoeverre sta ik werkelijk open voor het beroep dat de ander op mij doet?

Om u te helpen bij het nadenken over de beantwoording van deze vraag openen theaters in Nederland vanavond hun deuren. Ook hier in Gorinchem. Vanavond in theater Peeriscoop van 21.00 tot 22.00 uur. Een waardevolle lokale samenwerking onder verantwoordelijkheid van ons lokale 4 en 5 mei comité.

Ik sluit af.
Het Jaarthema 2018 is: Verzet.
Wat zou u doen? Wat zou ik doen? Wat zou jij doen?